DE
MICHELANGELO CODE
Op
18 februari 1564 stierf Michelangelo Bonarotti (geb. 1475), wellicht
de grootste beeldend kunstenaar tot op heden, verarmd in zijn
werkplaats, in een der armste wijken van de stad Rome. De volgende
ochtend al, verscheen er een delegatie van de paus, die zijn atelier
doorzocht. Er was weinig te vinden. De avond ervoor had de artiest al
zijn tekeningen en persoonlijke documenten verbrand. Michelangelo had
de kerk 50 jaar gediend met zijn uitzonderlijke kwaliteiten en was
verantwoordelijk voor de fresco's in de Sixtijnse kapel van de Sint
Pieter. Deze waren door de al om aanwezige naakten voor veel
geestelijken te choquerend en werden later met doeken afgeschermd.
Voordat de Rooms Katholieke kerk een staatsbegrafenis kon
organiseren, werd zijn lichaam naar zijn geboortestad Florence
ontvoerd.
In
1513 vervaardigde hij de Mozes, dat algemeen als een pronkstuk werd
gezien. Hij was toen 37 jaar oud en had zijn kunnen al laten zien
door de Pietat in de Sint Pieter en de David in Florence. Vanaf dat
moment werd Michelangelo overstroomd met opdrachten van de katholieke
kerk. Paus Julius II zag symbolische kracht en uitstraling van
hoogwaardige kunst als een belangrijk middel van de kerk om haar
boodschap uit te dragen en de gelovigen te imponeren. De Mozes maakt
onderdeel uit van het begrafenismonument van deze paus. Bij recente
restauratie en bestudering kwamen er een aantal frappante feiten naar
voren, die om een nieuwe interpretatie vroegen.
Michelangelo
was een vriend van de paus Julius II, die zijn genie bewonderde. Het
was dan ook logisch, dat hij de opdracht van de familie om het graf
voor deze Renaissance-paus te ontwerpen en te realiseren.
Michelangelo heeft er zijn verdere leven aan gewerkt. Dit leidde tot
polemieken en rechtszaken, waarin de kunstenaar als oplichter werd
aangeklaagd. De Mozes maakt onderdeel uit van het graf. De rest is
opmerkelijk. Met name de positionering van de overledene, als een
ingetogen, rustende wijze, was geheel tegen de toenmalige tradities
in. Maar ook de Mozes zelf riep vragen op. De baard was
a-symmetrisch, de knieën verschilden in dikte en de linkerhals was
vervormd. Alles wees erop, dat Michelangelo op het laatste moment het
beeld nog heeft bewerkt en aangepast.
Maar
met welke reden?
Ook
het beeld van de Paus is afwijkend. Julius II was een machtige paus,
die het geloof ook op het slagveld verdedigde. Hij legde de eerste
steen voor de imposant St. Pieter Toch lijkt zijn beeld ingetogen en
weinig bijzonder. Lang heeft men gedacht, dat het beeld was gemaakt
door een anonieme kunstenaar, die voor deze klus was ingehuurd.
Recent onderzoek komt tot de conclusie, dat het beeld wel degelijk
door de kunstenaar zelf is gemaakt. Ook bij dit beeld rees de vraag
naar de bedoeling van zijn genie. Julius II stierf in 1513 en de
eerste plannen waren kolossaal. De Mozes zou een van vijf magistrale
beelden moeten worden. Tegelijkertijd gaf Julius II Michelangelo de
opdracht voor de fresco's in de Sixtijnse kapel. Hij werkte daar vijf
jaar aan van 1508 – 1513.
Michelangelo
is de “talk of the town” en hij passeert in diverse brieven.
Opvallende namen hierin zijn Vittoria Colona en kardinaal Reginald
Pole, de laatste katholieke aartsbisschop van Canterbury. De eerste
is een telg uit een oud Romeins geslacht en er zijn brieven bewaard
gebleven, waarin een meer dan gemiddelde affectie voor elkaar blijkt.
Vittoria was een overtuigd katholiek, toch werd ze beïnvloedt door
het opkomende protestantisme. Ze had contact meten nam deel aan
bijeenkomsten van hervormingsgezinde katholieken. Zij erkenden de
misstanden, maar wensten die van binnenuit te herstellen. Reginald
Pole was een prominent lid van deze groep. Ook Michelangelo
sympathiseert met deze beweging, getuige de stellingname in een brief
aan Vittoria, dat “vergeving niet gekocht kon worden.” Het was
vooral Maarten Luther, die fulmineerde tegen de verkoop van aflaten
door de kerk, waardoor begane en toekomstige zonden werden vergeven.
De katholieke kerk stelde, dat men de hemel kon verdienen door goede
werken te verrichten, liefdadigheid te betrachten en de kerk
financieel te steunen. De Protestanten echter beleden, dat redding
alleen door het geloof plaats kon hebben. Michelangelo en Vittorio
Colona schijnen het op dit belangrijke punt met de protestanten eens
te zijn geweest.
De
vernieuwingsbeweging in de Rooms Katholieke kerk werd echter de kop
ingedrukt. Over niet al te lange tijd zou de Inquisitie ketters
verbranden en de protestanten de kloosters. Het was dus uitermate
gevaarlijk om in Rome een afwijkende mening te ventileren, pauselijke
spionnen waren overal.
Toch
wilde Michelangelo een statement maken en hij gebruikte het
grafmonument van Julius hiervoor. Niet alleen beeldde hij de paus af
als een bescheiden en contemplatief mens, die niet aan wereldlijke
rijkdom vasthield. Ook heeft hij de Mozes aangepast.
Michelangelo
heeft op het laatste moment het hoofd van het beeld veranderd.
Daardoor kijkt het niet meer naar het altaar, maar naar rechts. Ook
deze symboliek verwijst naar de kritiek van de protestanten. Deze
wensten een eredienst in de volkstaal, en niet in het Latijn en dat
de voorganger niet met zijn rug naar de gemeente diende te staan,
maar hen rechtstreeks aansprak.
